۲۵اردیبهشتماه، تنها یک برگ از تقویم نیست؛ بلکه میعادگاه بازخوانی هویتی است که با سرانگشتان تدبیر حکیم ابوالقاسم فردوسی بر جریده عالم ثبت شده است. شاهنامه، این منشور بلند تمدن ایرانی، نه تنها مرزهای جغرافیایی را درنوردیده، که در تالارهای کتابخانههای بزرگ جهان به عنوان سندی از شکوه خرد و حماسه پهلو گرفته است. به همین مناسبت، بر آن شدیم تا از زاویهای متفاوت به این شاهکار درخشان بنگریم؛ سفری در دل قفسههای تالار کتابهای خارجی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، جایی که «رستم و سهراب» با زبانهای لاتین و غربی روایت میشود.
شاهنامه؛ از اسطوره تا حقیقت
دکتر سیدجلال حسینی، رئیس سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، شاهنامه را فراتر از یک منظومه ادبی، «گنجینه میراث مشترک ایرانیان» میداند. او معتقد است این اثر، پیوندی ناگسستنی میان دنیای پررمز و راز اسطورهها و ارزشهای والای انسانی و اسلامی برقرار کرده است. در کلام وی، شاهنامه ستون استواری است که زبان فارسی و هویت ملی ما بر آن تکیه زده و الهامبخش هنرمندانی، از تئاترهای مدرن تا معماری اصیل بوده است.
وی در این باره میگوید: «این کتاب ارزشمند، یکی از آثار مهم فرهنگی و ادبیات ایران و یکی از شاهکارهای ادبی جهان به شمار میرود. این کتاب، تأثیر زیادی در ادبیات، هنر، معماری و فرهنگ ایرانی داشته است. همچنین الهامبخش بسیاری از نویسندگان، شاعران، هنرمندان و همچنین هنرمندان هنرهای نمایشی(تئاتر، سینما و...) در ایران بوده است. بهطورکلی، شاهنامه به عنوان یکی از مهمترین آثار ادبی و تاریخی ایران، نقش بسیار مهمی در حفظ و ارتقای فرهنگ و هویت ایرانی، ترویج ارزشهای انسانی و ارزشهای هنری و ادبی داشته است.
از طرف دیگر باید گفت شاهنامه، این گنجینه بیمثال زبان فارسی و سروده حکیم ابوالقاسم فردوسی، تنها یک منظومه ادبی نیست، بلکه روایتگر حماسههای دلاوری، جوانمردی و فراز و نشیبهای قومی است که تاریخش با اسطوره درآمیخته است. از نبرد رستم و سهراب که تراژیکترین داستان است تا افسانه ضحاک و کاوه آهنگر که نماد مبارزه با ظلم و ستم است و... همگی بیانگر این هستند که شاهنامه روایتی است از انسانیت، حقیقتطلبی و پاکسرشتی انسانهای درست کردار».
شاهنامه در نگاه ژرف رهبر شهید
نکته قابل تأمل در این میان، نگاه ژرف رهبر شهید انقلاب به این اثر است؛ آنجا که جریان زلال توحید و توکل را در لایههای پنهان این حماسه شناسایی کرده و قهرمانان آن را نمادهای مجاهدت در راه حق برمیشمارند.
دکتر سیدجلال حسینی در این باره توضیح میدهد: لازم است به گفتار ارزشمند رهبر شهید و حکیم درباره این کتاب ارزشمند در سال۱۳۸۱ شمسی اشاره کنیم که فرمودند: «...اگر کسی به شاهنامه نگاه کند، خواهد دید که یک جریانِ گاهی باریک و پنهان و گاهی وسیع، از روح توحید، توکل، اعتماد به خدا و اعتماد به حق و مجاهدت در راه حق در سرتاسر شاهنامه جاری است. این را میشود استخراج کرد، دید و فهمید. مخصوصاً بعضی از شخصیتهای شاهنامه خیلی برجسته هستند که اینها را باید شناخت و استخراج کرد...».
گزارشی از گنجینه لاتین؛ وقتی فردوسی به ۹۲ زبان سخن میگوید
عبور از آستانه تالار منابع خارجی کتابخانه مرکزی آستان قدس، ورود به جهانی است که در آن بیش از ۱۲۲هزار جلد کتاب به ۹۲ زبان زنده دنیا گردآوری شده است. در این میان، سهم حکیم توس، ۵۳ منبع تخصصی به زبانهای انگلیسی، آلمانی و فرانسه است که هر یک پنجرهای نو به دنیای شاهنامه میگشاید.
علاوه بر زبانهای اروپایی، نسخههایی به زبانهای چینی، روسی، اردو، ترکی استانبولی و بنگالی نیز در دسترس است که نشان از نفوذ کلام فردوسی در شرق و غرب عالم دارد. مجموعههای ۱۱ جلدی داستانهای شاهنامه که در سال ۲۰۰۱ منتشر شده، امروزه به منبعی تراز اول برای دانشجویان ادبیات انگلیسی مبدل شده است.
در جستوجوی نفایس؛ از شاهنامه بایسنقری تا نسخههای نایاب لندن
در میان قفسههای این تالار، آثاری رخنمایی میکنند که چشم هر پژوهشگری را به خود خیره میسازد:
۱. آلبوم مینیاتورهای شاهنامه بایسنقری: اثری منتشر شده در سال ۱۹۷۱ میلادی به سه زبان، که با تذهیب و صفحهآرایی خیرهکننده، شکوه مینیاتور ایرانی را به رخ میکشد.
۲. شاهنامه هوتن (The Houghton Shahnameh): اثر ارزشمند مارتین برنارد دیکسون از انتشارات کمبریج (۱۹۸۱) که تجلیگاه هنر و دقت در چاپ آثار کلاسیک است.
۳. نسخه تاریخی «داستان شاهان» (The Epic of Kings): این اثر که در سال ۱۸۸۲ توسط «هلن زیمرن» ترجمه شده، یکی از نخستین دروازههای ورود حماسه ایرانی به دنیای انگلیسیزبانان است. نکته قابل تأمل اینجاست که از این کتاب تنها ۲۰۰ نسخه در جهان چاپ شده و نسخهای که در کتابخانه آستان قدس نگهداری میشود، هجدهمین نسخه از این مجموعه نایاب است؛ گوهری که ارزش کلکسیونی آن فراتر از تصور است. بیشتر این نسخهها در آرشیوها و مراکز بایگانی کتابخانههای ملی، موزههای کتاب و مجموعهداران خصوصی نگهداری میشوند.
دعوتی به ضیافت خِرد
داستان شاهنامه در آستان قدس رضوی به تاریخ نپیوسته، بلکه همواره در حال بهروزرسانی است. وجود منابع جدیدی چون «مطالعات شاهنامه ۳» چاپ بوستون (۲۰۱۸) و پایاننامههای تطبیقی میان شاهنامه و اساطیر جهان، گواهی بر زنده بودن این جریان علمی است.
امروز تالار کتابهای خارجی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، نه تنها یک مخزن کتاب، که پلی میان تمدنهاست. درهای این تالار هر روز (جز پنجشنبهها) از ساعت ۷:۳۰ تا ۱۳:۳۰ به روی شیفتگان فرهنگ و ادب باز است تا در سایهسار حرم مطهر امام هشتم(ع)، شکوه «نامه باستان» را در قامت واژگان جهانی به تماشا بنشینند.
نظر شما